Gương soi
Từ tro tàn của bi kịch đến đỉnh cao của sự nghiệp
Thụy Điển, năm 1941. Một người mẹ ngồi bên giường con gái. Cô bé sốt cao, lúc tỉnh lúc mê sảng. "Kể cho con nghe một câu chuyện đi," cô bé thì thầm.
"Về chuyện gì?" người mẹ hỏi.
"Kể cho con nghe về Pippi Longstocking đi."
Astrid Lindgren hoàn toàn không hiểu cái tên đó nghĩa là gì. Con gái bà, Karin, vừa mới bịa ra một cái tên. Nhưng Astrid vẫn bắt đầu kể chuyện – cứ bịa ra thôi.
Bà miêu tả một cô bé với hai bím tóc đỏ tươi và đôi tất không đồng bộ. Một cô bé khỏe đến nỗi có thể nhấc bổng cả một con ngựa. Một cô bé sống một mình trong ngôi nhà tên là Villa Villekulla với một con khỉ và một con ngựa, không có cha mẹ nào bảo mình phải làm gì. Một cô bé ăn kẹo vào bữa sáng, ngủ gác chân lên gối và nói "không" với người lớn bất cứ khi nào cô bé muốn.
Karin rất yêu quý cô bé. Astrid cứ bịa thêm nhiều câu chuyện về Pippi mỗi khi con gái hỏi.
Vài năm sau, Astrid trượt chân trên băng và bị thương ở mắt cá chân. Nằm liệt giường và buồn chán, bà quyết định viết lại tất cả những câu chuyện về Pippi làm quà sinh nhật cho Karin. Rồi bà nghĩ: có lẽ mình nên thử xuất bản nó.
Các nhà xuất bản từ chối ngay lập tức.
Nhân vật này quá ngỗ nghịch. Quá thiếu tôn trọng. Quá không phù hợp. Đó là Thụy Điển năm 1944, nơi sách thiếu nhi nói về những cậu bé và cô bé ngoan ngoãn học hỏi những bài học đạo đức. Pippi Longstocking là hiện thân của sự hỗn loạn – một đứa trẻ sống không có sự giám sát của người lớn, nói dối khi thấy có lợi, bất chấp giáo viên, thậm chí ném cảnh sát ra khỏi cửa sổ, từ chối đến trường hoặc tuân theo bất kỳ quy tắc nào.
Các nhà phê bình sau này gọi cuốn sách là nguy hiểm, cảnh báo rằng nó sẽ dạy trẻ em cư xử không đúng mực.
Nhưng vào năm 1945, một nhà xuất bản – Rabén & Sjögren – đã mạo hiểm. Họ xuất bản Pippi Longstocking.
Trẻ em vô cùng thích thú với nó.
Cuối cùng, đây là một nhân vật đại diện cho tất cả những gì chúng không được phép trở thành. Ồn ào. Bừa bộn. Tự do. Độc lập. Pippi có những cuộc phiêu lưu theo cách riêng của mình, tự đưa ra quyết định và coi người lớn như những người ngang hàng chứ không phải là những người có quyền lực đáng sợ.
Một số người lớn kinh hãi. Nhưng những người lớn khác—và hàng triệu trẻ em—đã nhìn thấy điều gì đó mang tính cách mạng: một câu chuyện coi trẻ em là những người thông minh, có khả năng, xứng đáng được tôn trọng và tự chủ.
Astrid tiếp tục viết. Bà đã tạo ra Karlsson-on-the-Roof, Emil of Lönneberga, Ronya the Robber's Daughter. Tất cả các nhân vật của bà đều đặt câu hỏi về quyền lực, tin tưởng vào phán đoán của chính mình và có đời sống tình cảm phong phú. Astrid không bao giờ viết theo kiểu hạ thấp trẻ em. Bà không đơn giản hóa cảm xúc của chúng hay giả vờ rằng cuộc sống luôn hạnh phúc. Sách của bà đề cập đến sự cô đơn, nỗi sợ hãi, sự bất công, thậm chí cả cái chết—nhưng luôn tôn trọng khả năng hiểu những cảm xúc phức tạp của trẻ em.
Sách của bà bắt đầu định hình lại cách văn hóa Thụy Điển hiểu về chính tuổi thơ.
Đến những năm 1970, Astrid Lindgren không chỉ là tác giả sách thiếu nhi được yêu thích nhất Thụy Điển—bà còn là một biểu tượng văn hóa với quyền lực chính trị thực sự. Năm 1976, bà viết một truyện cổ tích châm biếm có tên "Pomperipossa in Monismania" được đăng trên tờ báo lớn nhất Thụy Điển. Tác phẩm chế giễu hệ thống thuế vô lý của đất nước bằng lối hài hước—miêu tả một tác giả viết sách thiếu nhi bị đánh thuế hơn 100% thu nhập.
Tác phẩm này đã gây tiếng vang lớn trên toàn quốc. Nó khơi dậy cuộc tranh luận gay gắt về chính sách thuế. Chính phủ Dân chủ Xã hội, đã cầm quyền ở Thụy Điển hơn 40 năm, đã thất bại trong cuộc bầu cử ngay sau đó—một phần do cuộc tranh luận về thuế mà tác phẩm châm biếm của Astrid đã gây ra.
Bà đã chứng minh rằng tiếng nói của mình có thể lay chuyển cả thế giới.
Và bà quyết định sử dụng quyền lực đó cho một việc quan trọng hơn cả thuế.
Vào cuối những năm 1970, Astrid dồn toàn bộ sự chú ý vào một thực tế tàn khốc mà mọi người ở Thụy Điển đều chấp nhận như chuyện bình thường: đánh trẻ em là hợp pháp.
Cha mẹ đánh đòn con cái. Giáo viên dùng thước kẻ và gậy để đánh học sinh. Nó được gọi là "kỷ luật", chứ không phải là ngược đãi. Đó là cách mọi việc vẫn luôn được thực hiện.
Astrid Lindgren tin rằng đó là bạo lực chống lại những người yếu thế nhất trong xã hội. Và bà tin rằng điều đó phải chấm dứt.
Bà bắt đầu lên tiếng ở khắp mọi nơi—báo chí, truyền hình, diễn thuyết trước công chúng, phỏng vấn. Bà viết bài báo. Bà xuất hiện trên các chương trình quốc gia. Bà sử dụng mọi sự nổi tiếng của mình để tranh luận về một điểm đơn giản: đánh trẻ em dạy chúng rằng bạo lực là có thể chấp nhận được. Hình phạt thể xác không tạo ra hành vi tốt hơn—nó tạo ra nỗi sợ hãi, sự xấu hổ và bài học rằng kẻ mạnh thắng.
Thụy Điển đã lắng nghe bà.
Năm 1979, Thụy Điển trở thành quốc gia đầu tiên trên toàn thế giới cấm hình phạt thể xác đối với trẻ em một cách hợp pháp.
Cha mẹ không còn được phép đánh con cái của mình một cách hợp pháp nữa. Giáo viên không được phép sử dụng hình phạt thể xác trong trường học. Luật không hình sự hóa cha mẹ, nhưng nó thiết lập một nguyên tắc tuyệt đối: trẻ em có quyền được bảo vệ khỏi bạo lực, ngay cả từ chính cha mẹ của chúng.
Đó là một cuộc cách mạng. Chưa có quốc gia nào từng làm điều này trước đây.
Và sự vận động của Astrid Lindgren đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc hiện thực hóa điều đó.
Bà không dừng lại ở đó. Bà vận động cho quyền động vật, bảo vệ môi trường và đối xử nhân đạo với động vật nuôi trong trang trại. Bà sử dụng tầm ảnh hưởng của mình để thúc đẩy Thụy Điển trở thành một xã hội nhân ái hơn - đối với trẻ em, đối với động vật, đối với bất kỳ ai dễ bị tổn thương.
Astrid tiếp tục viết cho đến khi ngoài tám mươi tuổi. Bà đã xuất bản hơn 100 cuốn sách được dịch ra hơn 100 ngôn ngữ. Pippi Longstocking trở thành một biểu tượng toàn cầu - một biểu tượng của sự độc lập và niềm vui tuổi thơ được công nhận trên mọi lục địa.
Khi Astrid Lindgren qua đời năm 2002 ở tuổi 94, Thụy Điển đã thương tiếc bà như một người bà quốc dân được yêu mến. Gia đình hoàng gia Thụy Điển đã tham dự tang lễ của bà. Hàng ngàn người đứng dọc các con phố. Buổi lễ được phát sóng trực tiếp trên toàn quốc.
Nhưng di sản thực sự của bà là những gì bà đã thay đổi.
Lệnh cấm đánh đập trẻ em năm 1979 của Thụy Điển đã ảnh hưởng đến toàn thế giới. Ngày nay, hơn 60 quốc gia đã noi theo Thụy Điển và cấm đánh trẻ em. Con số này tăng lên mỗi năm.
Và hàng triệu trẻ em đã lớn lên đọc về Pippi, Emil, Ronya và Karlsson—những nhân vật cho chúng thấy rằng làm trẻ con không có nghĩa là bất lực, không có tiếng nói, hay kém quan trọng hơn người lớn.
Hãy nghĩ về những gì Astrid Lindgren thực sự đã đạt được.
Bà đã tạo ra Pippi Longstocking vào năm 1941 để giải trí cho cô con gái bị ốm của mình. Cô bé với mái tóc đỏ buộc hai bím và sức mạnh siêu phàm đã trở thành một trong những nhân vật được biết đến rộng rãi nhất trong văn học thiếu nhi trên toàn thế giới.
Nhưng thành tựu thực sự của Astrid là hiểu rằng nếu bạn muốn viết những câu chuyện mà trẻ em có phẩm giá, bạn phải đấu tranh để xây dựng một thế giới nơi chúng thực sự có phẩm giá.
Bà đã viết những cuốn sách tôn trọng trẻ em. Sau đó, bà đã giúp tạo ra những luật bảo vệ chúng.
Thụy Điển trở thành quốc gia đầu tiên đưa sự tôn trọng đó vào luật.
Bởi vì có một tác giả tin rằng trẻ em xứng đáng được đối xử tốt hơn—và bà đã không im lặng cho đến khi cả thế giới đồng ý.
Astrid Lindgren đã chứng minh rằng tôn trọng trẻ em không chỉ là kể chuyện hay. Đó là chính sách đúng đắn. Đó là công lý. Đó là điều cần thiết.
Và tất cả bắt đầu từ một bé gái sốt cao hỏi mẹ kể về một nhân vật có cái tên ngộ nghĩnh.
Đó là cách mà các cuộc cách mạng bắt đầu.